Οι επαγγελματικές αποφάσεις είναι από τις πιο απαιτητικές επιλογές της ενήλικης ζωής. Αφορούν όχι μόνο το εισόδημα ή την επόμενη θέση εργασίας, αλλά και την ταυτότητα, την καθημερινότητα, τις σχέσεις και την αίσθηση προόδου. Η δυσκολία αυξάνεται όταν οι επιλογές είναι πολλές, οι πληροφορίες ατελείς και το μέλλον αβέβαιο. Η έρευνα για τη λήψη αποφάσεων σταδιοδρομίας έχει δείξει ότι τα εμπόδια μπορούν να συνδέονται με έλλειψη ετοιμότητας, ανεπαρκή πληροφόρηση ή αντιφατικές πληροφορίες, στις οποίες περιλαμβάνονται και συγκρούσεις με σημαντικούς άλλους. Το σχετικό μοντέλο των Gati, Krausz και Osipow έχει επιβεβαιωθεί μεταγενέστερα σε μεγάλο διακρατικό δείγμα.
Στην πράξη, ένας επαγγελματίας μπορεί να γνωρίζει ότι χρειάζεται αλλαγή, αλλά να δυσκολεύεται να επιλέξει ανάμεσα σε μια ασφαλή θέση, μια προαγωγή με μεγαλύτερη πίεση ή ένα επιχειρηματικό βήμα με αβεβαιότητα. Συχνά δεν συγκρίνουμε απλώς θέσεις εργασίας· συγκρίνουμε διαφορετικές εκδοχές του μέλλοντός μας, καθεμία με διαφορετικές απώλειες και ευκαιρίες. Παράλληλα, γνωστικές προκαταλήψεις ή bias, όπως το confirmation bias, μπορούν να ευνοήσουν πληροφορίες που επιβεβαιώνουν ήδη υπάρχουσες πεποιθήσεις, ενώ πειραματικά δεδομένα δείχνουν ότι η αντιλαμβανόμενη επάρκεια ενός συμβούλου μπορεί να επηρεάσει το πόσο βάρος δίνουμε στην κρίση του. Η καλή λήψη αποφάσεων, επομένως, δεν σημαίνει απουσία αβεβαιότητας· σημαίνει ότι η αβεβαιότητα γίνεται ορατή και διαχειρίσιμη.
Η επιρροή τρίτων στις επαγγελματικές επιλογές
Η επιρροή τρίτων είναι ιδιαίτερα σημαντική στις επαγγελματικές αποφάσεις, επειδή οικογένεια, σύντροφοι, φίλοι, συνάδελφοι και προϊστάμενοι συχνά έχουν πραγματικό ενδιαφέρον για το αποτέλεσμα. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι οι δικές τους προτεραιότητες ταυτίζονται με τις δικές μας. Ελληνική μελέτη σε 148 σπουδαστές μεταδευτεροβάθμιας επαγγελματικής εκπαίδευσης βρήκε ισχυρή συσχέτιση ανάμεσα στη γονική επιρροή και την ικανότητα επαγγελματικής λήψης αποφάσεων. Διεθνής έρευνα σε 359 εφήβους έδειξε επίσης ότι η γονική υποστήριξη συνδεόταν θετικά με τη διερεύνηση σταδιοδρομίας, ενώ η παρεμβατικότητα και η έλλειψη εμπλοκής συνδέονταν με δυσκολίες στη λήψη αποφάσεων.
Η κοινωνική επιρροή δεν λειτουργεί πάντοτε συνειδητά. Πειραματική έρευνα έχει δείξει ότι τα κανονιστικά κοινωνικά μηνύματα μπορούν να επηρεάζουν σημαντικά τη συμπεριφορά, παρότι οι ίδιοι οι άνθρωποι μπορεί να υποτιμούν αυτή την επίδραση. Στον χώρο εργασίας αυτό μπορεί να μεταφράζεται σε σκέψεις όπως «μένω επειδή όλοι θεωρούν ασφαλή αυτή την εταιρεία» ή «δέχομαι τη θέση επειδή ο προϊστάμενος πιστεύει ότι είναι η σωστή εξέλιξη». Η συμβουλή είναι χρήσιμη όταν προσθέτει πληροφορία, αλλά γίνεται προβληματική όταν αντικαθιστά την προσωπική αξιολόγηση αξιών, στόχων και κόστους. Η κρίσιμη διάκριση είναι ανάμεσα στο «ακούω» και στο «υπακούω»: το πρώτο εμπλουτίζει την απόφαση, το δεύτερο μπορεί να μεταφέρει την ευθύνη σε τρίτους.
Πώς βελτιώνεται η λήψη αποφάσεων
Τρεις πρακτικές κινήσεις μπορούν να βελτιώσουν τη διαδικασία. Πρώτον, καθορίστε τα κριτήριά σας πριν ζητήσετε γνώμες: αμοιβή, εξέλιξη, αυτονομία, σταθερότητα, ισορροπία ζωής και προσωπικό νόημα. Έτσι, οι απόψεις των άλλων αξιολογούνται με βάση δικούς σας στόχους και όχι το αντίστροφο.
Δεύτερον, διαχωρίστε τις πληροφορίες από τις απόψεις. Ρωτήστε τον σύμβουλο, τον προϊστάμενο ή τον συνεργάτη σας «ποια δεδομένα στηρίζουν αυτή την πρόταση;» και καταγράψτε χωριστά το γεγονός από την ερμηνεία. Η αναζήτηση πληροφόρησης, η αυτογνωσία και η ανάπτυξη δεξιοτήτων επαγγελματικής απόφασης αποτελούν άλλωστε κεντρικά στοιχεία της οργανωμένης συμβουλευτικής σταδιοδρομίας.
Τρίτον, αναζητήστε συνειδητά την αντίθετη οπτική. Αν, για παράδειγμα, είστε ήδη πεπεισμένοι ότι πρέπει να αποδεχθείτε μια προαγωγή, αναρωτηθείτε ποια στοιχεία θα σας έκαναν να την απορρίψετε. Η τεχνική αυτή βοηθά να ελεγχθεί το πιθανό confirmation bias και να μη μετατραπεί η αναζήτηση πληροφοριών σε απλή επιβεβαίωση της αρχικής μας προτίμησης.
Συμπέρασμα
Τελικά, σωστή επαγγελματική απόφαση δεν είναι εκείνη που ικανοποιεί όλους ούτε εκείνη που εξαλείφει κάθε ρίσκο. Είναι η επιλογή που προκύπτει από επαρκή πληροφόρηση, καθαρά προσωπικά κριτήρια και ελεγχόμενη επιρροή τρίτων.
Η επαγγελματική συμβουλευτική μπορεί να λειτουργήσει υποστηρικτικά προς την επίτευξη των επαγγελματικών στόχων, της ανάπτυξης αυτογνωσίας και δεξιοτήτων λήψης εκπαιδευτικών και επαγγελματικών αποφάσεων. Όσο πιο καθαρά ξεχωρίζουμε τι γνωρίζουμε, τι φοβόμαστε και τι μας προτείνουν οι άλλοι, τόσο πιο υπεύθυνα μπορούμε να αποφασίζουμε.